Môi trường số tại tòa án: Thủ tục tố tụng mới theo Nghị quyết 01/2026/NQ-HĐTP

Ngày 15/01/2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã thông qua Nghị quyết 01/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn thực hiện thủ tục tố tụng, thủ tục hành chính tư pháp trên môi trường số tại Tòa án nhân dân (“Nghị quyết 01”), Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 03 năm 2026. Việc ban hành Nghị quyết 01 được xem là một bước tiến quan trọng trong việc thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số. Các quy định mới được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc, tiết kiệm thời gian và chi phí cho các bên tham gia tố tụng. 

1. Khung pháp lý chung cho việc thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số

So với Nghị quyết 04[1] trước đây, Nghị quyết 01 đã mở rộng đáng kể phạm vi các thủ tục có thể thực hiện trên môi trường số. Theo Điều 1, Nghị quyết hướng dẫn việc thực hiện nhiều thủ tục tố tụng, thủ tục hành chính tư pháp tại tòa án trên môi trường số để giải quyết vụ án, vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án. Có thể thấy Nghị quyết 01 đã mở rộng phạm vi áp dụng từ một số thủ tục riêng lẻ sang thủ tục tố tụng và hành chính tư pháp tại tòa án, tạo nền tảng quan trọng cho việc xây dựng hệ thống Tòa án điện tử tại Việt Nam. Theo đó, cá nhân, cơ quan và tổ chức có thể thực hiện nhiều hoạt động tố tụng trực tuyến, bao gồm:

(a) Nộp đơn khởi kiện, đơn yêu cầu, đơn kháng cáo, đơn đề nghị, kiến nghị, đơn khiếu nại, tố cáo (sau đây gọi là đơn khởi kiện, yêu cầu);

(b) Cung cấp, giao nộp tài liệu, chứng cứ;

(c) Cấp, tống đạt, thông báo văn bản;

(d) Nộp tạm ứng án phí, lệ phí, chi phí tố tụng; án phí, lệ phí, chi phí tố tụng;

(e) Phiên họp, phiên tòa giải quyết vụ án, vụ việc;

(f) Cấp trích lục, bản sao bản án, quyết định của Tòa án;

(g) Giao, nhận hồ sơ, tài liệu, chứng cứ, văn bản tố tụng giữa các Tòa án;

(h) Số hóa, lưu trữ hồ sơ, tài liệu, chứng cứ, văn bản tố tụng;

(i) Thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp khác theo quy định của pháp luật và hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao.

Đáng chú ý, Nghị quyết 01 cũng cho phép việc giao, nhận hồ sơ, tài liệu và văn bản tố tụng giữa các Tòa án với nhau, cũng như giữa Tòa án với các cơ quan có liên quan trong môi trường số. Quy định này đánh dấu sự mở rộng đáng kể so với Nghị quyết 04 trước đây, vốn không điều chỉnh hoạt động trao đổi hồ sơ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

2. Điều kiện tham gia thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp trên môi trường số

Cơ quan, tổ chức, cá nhân có yêu cầu, lựa chọn thực hiện thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp trên môi trường số phải đáp ứng đủ các điều kiện sau đây:

(a) Có cam kết tuân thủ các quy trình về thực hiện thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp trên môi trường số do Tòa án nhân dân tối cao ban hành và hướng dẫn của Nghị quyết này.

(b) Cơ quan, tổ chức, cá nhân có sử dụng chữ ký điện tử hoặc sử dụng hình thức xác nhận khác bằng phương tiện điện tử theo phân loại, đạt tiêu chuẩn kỹ thuật và mức độ xác thực tương ứng với loại giao dịch để thực hiện giao dịch điện tử theo quy định của pháp luật và Quy chế thực hiện thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp trên môi trường số tại Tòa án nhân dân (sau đây gọi là Quy chế) do Tòa án nhân dân tối cao ban hành[2].

3. Thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số

Nghị quyết quy định tương đối đầy đủ cơ chế gửi, nhận và xử lý đơn khởi kiện, đơn yêu cầu cùng tài liệu, chứng cứ bằng phương tiện điện tử thông qua Hệ thống dịch vụ công của Tòa án. Trong suốt quá trình giải quyết vụ án, các bên tham gia tố tụng cũng có thể tiếp tục gửi tài liệu, chứng cứ điện tử thông qua tài khoản giao dịch điện tử của mình trên hệ thống. Sau khi tiếp nhận các tài liệu được gửi bằng phương tiện điện tử, tòa án sẽ gửi thông điệp dữ liệu xác nhận đã nhận đến tài khoản giao dịch điện tử của người gửi. Điều này giúp người tham gia tố tụng có thể theo dõi tiến trình xử lý hồ sơ một cách dễ dàng.

Bên cạnh đó, trong trường hợp có căn cứ cho rằng tài liệu có dấu hiệu bị chỉnh sửa, không bảo đảm tính toàn vẹn hoặc nội dung chưa rõ ràng, tòa án có thể yêu cầu người gửi cung cấp bản gốc hoặc bản chính để đối chiếu. Đồng thời, đối với các giấy tờ, tài liệu đã được số hóa và kết nối với Hệ thống dịch vụ công của Tòa án hoặc Cổng Dịch vụ công quốc gia, Tòa án sẽ không yêu cầu cung cấp lại, qua đó góp phần giảm thiểu thủ tục hành chính và tránh trùng lặp hồ sơ. Tuy nhiên, đối với một số loại chứng cứ đặc thù như vật chứng hoặc các tài liệu không thể chuyển đổi thành thông điệp dữ liệu, việc giao nộp vẫn phải được thực hiện theo phương thức truyền thống theo quy định của pháp luật tố tụng[3].

4. Thanh toán nghĩa vụ tài chính, tổ chức phiên tòa trực tuyến và cấp bản sao bản án, quyết định trên môi trường số

Chương IV của Nghị quyết 01 thiết lập cơ chế thực hiện một số hoạt động tố tụng quan trọng trên môi trường số, bao gồm thanh toán nghĩa vụ tài chính trong tố tụng, tổ chức phiên họp và phiên tòa trực tuyến, cũng như cấp bản sao bản án, quyết định của Tòa án bằng phương thức điện tử.

Cá nhân, cơ quan, tổ chức có thể thực hiện thanh toán trực tuyến các nghĩa vụ tài chính trong tố tụng, bao gồm án phí, lệ phí Tòa án, tạm ứng án phí, tạm ứng lệ phí, tạm ứng chi phí tố tụng và các khoản nghĩa vụ tài chính khác thông qua Hệ thống dịch vụ công của Tòa án, Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc các phương thức thanh toán điện tử hợp pháp khác. Sau khi thanh toán thành công, chứng từ điện tử có chữ ký số của ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán sẽ được gửi tự động cho người nộp, Tòa án và các cơ quan liên quan để làm căn cứ thực hiện các bước tố tụng tiếp theo. Chứng từ thanh toán điện tử có giá trị pháp lý tương đương với biên lai thu tiền tạm ứng án phí, lệ phí theo phương thức truyền thống[4].

Ngoài ra, Nghị quyết 01 cũng cho phép tổ chức phiên tòa và phiên họp trực tuyến trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc. Việc tổ chức các phiên họp, phiên tòa này phải tuân thủ các quy định của pháp luật liên quan, đồng thời bảo đảm các yêu cầu về kỹ thuật, an ninh mạng, và sự tôn nghiêm của tòa án. Sau khi nhận thông báo tham gia phiên họp của tòa án thông qua Hệ thống điện tử, tin nhắn điện thoại hoặc ứng dụng VNeID, đương sự đăng nhập Hệ thống thông tin, Hệ thống xét xử trực tuyến để tham gia phiên họp.

Ngoài ra, cá nhân và tổ chức có thể yêu cầu cấp trích lục, bản sao bản án, quyết định của Tòa án thông qua Hệ thống dịch vụ công của Tòa án hoặc Cổng Dịch vụ công quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận các văn bản tố tụng trong môi trường số.

Mặc dù Nghị quyết 01 đã chính thức có hiệu lực, việc triển khai trên thực tế vẫn sẽ được thực hiện theo lộ trình, phụ thuộc vào điều kiện hạ tầng kỹ thuật cũng như các hướng dẫn chi tiết từ Tòa án nhân dân tối cao. Dù vậy, đây là một nghị quyết có ý nghĩa quan trọng, đánh dấu bước tiến đáng kể trong quá trình chuyển đổi số của hệ thống Tòa án tại Việt Nam. Do đó, các cá nhân và doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị về hạ tầng công nghệ, chữ ký số và quy trình nội bộ để thích ứng và tận dụng hiệu quả các thủ tục tố tụng trên môi trường số.

[1] Nghị quyết 04/2016/NQ-HĐTP hướng dẫn thi hành một số quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13 về gửi, nhận đơn khởi kiện, tài liệu, chứng cứ và cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng bằng phương tiện điện tử (“Nghị quyết 04”)

[2] Theo Điều 5 Nghị quyết 01

[3] Theo Điều 24 Nghị quyết 01

[4] Theo Điều 28 Nghị quyết 01

Tác giả:
Dương Thị Cẩm Chơn: Luật sư Cộng sự Cao cấp, Dentons Luật Việt
Trần Mỹ Anh: Trợ lý Luật sư, Dentons Luật Việt