Lập danh mục quyền sở hữu trí tuệ là trách nhiệm của doanh nghiệp

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã có hiệu lực từ ngày 01/04/2026 (“Luật SHTT sửa đổi 2025”). Theo đó, Luật SHTT sửa đổi 2025 đã có những nội dung thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận đối với tài sản trí tuệ của doanh nghiệp. Nếu như Luật SHTT 2005 được bổ sung qua các năm 2009, 2019, 2022 chỉ tập trung vào các vấn đề liên quan đến xác lập quyền sở hữu trí tuệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ xuất phát từ thực tiễn thi hành cũng như để thực thi các cam kết quốc tế trong các FTA thế hệ mới), thì lần sửa đổi năm 2025 của Luật này đã bổ sung nhiều nội dung quan trọng nhằm thúc đẩy hoạt động khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ trong nền kinh tế. Theo đó, trọng tâm của lần sửa đổi này là việc quản trị và khai thác giá trị của quyền SHTT này dưới góc độ là loại tài sản trong các giao dịch kinh doanh, thương mại. Một trong những biểu hiện cụ thể của sự thay đổi đó là quy định yêu cầu chủ sở hữu quyền SHTT phải lập danh mục quyền sở hữu trí tuệ để quản trị nội bộ đối với các quyền chưa đáp ứng điều kiện ghi nhận trong sổ kế toán tại Điều 8a về quản lý và khai thác quyền sở hữu trí tuệ, cụ thể “chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ có trách nhiệm lập danh mục riêng để quản trị nội bộ đối với các quyền chưa đáp ứng điều kiện ghi nhận giá trị tài sản trong sổ kế toán theo quy định của pháp luật về kế toán”.

Thoạt nhìn, đây có thể được xem là một yêu cầu mang tính kỹ thuật. Tuy nhiên, xét trên bình diện quản trị doanh nghiệp, quy định này phản ánh sự chuyển dịch tư duy mang tính nền tảng đó là tài sản trí tuệ không còn là những yếu tố “vô hình” chỉ được quan tâm khi phát sinh tranh chấp hoặc đăng ký bảo hộ, mà trở thành một nguồn lực cần được kiểm kê, kiểm soát và khai thác một cách có hệ thống, tương tự như các loại tài sản hữu hình khác.

Để hiểu đầy đủ ý nghĩa của quy định này, trước hết cần làm rõ bản chất của yêu cầu lập danh mục quyền SHTT để quản trị nội bộ. Theo đó, việc lập danh mục quyền SHTT  không phải là nhằm mục đích ghi nhận  giá trị quyền SHTT dưới góc độ là tài sản theo chuẩn mực tài chính – đó là ghi nhận những đối tượng sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp đã được xác lập quyền sở hữu, mà danh mục quyền SHTT sẽ được sử dụng như một công cụ quản trị nội bộ, với mục đích để doanh nghiệp nhận diện, quản lý và theo dõi tình trạng pháp lý của toàn bộ các quyền SHTT mà doanh nghiệp đang nắm giữ để trên cơ sở đó, doanh nghiệp có thể xây dựng chiến lược về việc khai thác quyền sở hữu trí tuệ trong các giao dịch dân sự, kinh doanh, thương mại của mình. Ngoài ra, danh mục quyền SHTT cũng là một thông tin mà doanh nghiệp có thể đưa ra để minh chứng nguồn lực, uy tín, tiềm năng của doanh nghiệp đối với đối tác, nhà đầu tư.

Trong thực tiễn, tài sản trí tuệ của doanh nghiệp có thể có nhiều đối tượng quyền SHTt chưa được xác lập quyền, tức không nằm trong nhóm “chưa đáp ứng điều kiện để ghi nhận giá trị tài sản trong sổ kế toán” này. Đó có thể là các nhãn hiệu chưa đăng ký, phần mềm nội bộ, dữ liệu, bí mật kinh doanh,  hoặc các kết quả nghiên cứu và phát triển chưa được hoàn thiện và thương mại hóa. Dù không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán, các tài sản này vẫn có thể đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra lợi thế cạnh tranh và giá trị kinh tế cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, do thiếu một cơ chế quản lý chính thức, chúng thường bị phân tán, khó kiểm soát và dễ phát sinh rủi ro.

Chính trong bối cảnh đó, yêu cầu lập danh mục nội bộ có thể được hiểu như một bước đi nhằm thiết lập một hệ thống kiểm kê tài sản trí tuệ – thường được gọi trong thực tiễn quản trị là “IP Inventory System”. Hệ thống này đóng vai trò như một “kho dữ liệu”, nơi toàn bộ tài sản trí tuệ của doanh nghiệp được ghi nhận, phân loại và theo dõi một cách có cấu trúc. Từ nền tảng này, doanh nghiệp mới có thể tiếp tục lựa chọn, đánh giá và phát triển các tài sản có giá trị cao thành một danh mục tài sản trí tuệ để khai thác thương mại, hay còn gọi là “IP Portfolio”.

Việc thiết lập danh mục quyền SHTT để quản trị nội bộ không chỉ mang ý nghĩa tuân thủ, mà còn tạo ra nhiều giá trị thực tiễn. Trước hết, nó giúp doanh nghiệp thay đổi cách nhìn về tài sản trí tuệ, từ chỗ chỉ ghi nhận những gì đã được đăng ký sang việc nhận diện toàn bộ các kết quả sáng tạo. Điều này đặc biệt quan trọng trong các doanh nghiệp công nghệ hoặc có hoạt động nghiên cứu và phát triển, nơi giá trị cốt lõi thường nằm ở những tài sản chưa được “hữu hình hóa” trên sổ sách.

Bên cạnh đó, một hệ thống kiểm kê đầy đủ sẽ góp phần tăng cường kiểm soát rủi ro. Khi các tài sản trí tuệ được ghi nhận rõ ràng về tình trạng pháp lý, chủ thể sở hữu và bộ phận phụ trách, doanh nghiệp sẽ giảm thiểu nguy cơ thất thoát, tranh chấp hoặc bỏ sót nghĩa vụ gia hạn và bảo hộ. Đồng thời, danh mục này cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc kết nối với các hoạt động kế toán, thuế và kiểm toán, đặc biệt trong bối cảnh các giao dịch liên quan đến tài sản trí tuệ ngày càng phổ biến.

Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận phù hợp là triển khai từng bước, bắt đầu từ việc rà soát và nhận diện toàn bộ tài sản trí tuệ hiện có, sau đó xây dựng một danh mục quyền SHTT nội bộ với các thông tin cơ bản như tên tài sản, loại quyền, mô tả, tình trạng pháp lý và bộ phận phụ trách. Song song với đó, doanh nghiệp cần thiết lập các cơ chế bảo mật và phân quyền truy cập phù hợp, cũng như xây dựng quy trình kết nối giữa danh mục này với hoạt động kế toán và khai thác thương mại.

Có thể thấy, quy định về lập danh mục nội bộ đối với quyền SHTT chưa ghi nhận kế toán không chỉ đơn thuần là một nghĩa vụ pháp lý mới, mà còn là một lời nhắc nhở về sự thay đổi trong cách thức tạo lập và quản trị giá trị trong doanh nghiệp hiện đại. Khi tài sản trí tuệ ngày càng trở thành yếu tố cốt lõi của năng lực cạnh tranh, việc xây dựng một hệ thống quản trị bài bản không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu.

Trong dài hạn, doanh nghiệp nào sớm thích ứng với xu hướng này sẽ có lợi thế rõ rệt, không chỉ trong việc kiểm soát rủi ro mà còn trong khả năng khai thác và gia tăng giá trị từ chính những tài sản trí tuệ mà mình đang sở hữu.

Tác giả:
Trần Nguyệt Minh: Luật sư Cộng sự Cao cấp, Dentons Luật Việt

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin chung và không cấu thành ý kiến tư vấn pháp lý, hay thiết lập mối quan hệ luật sư và khách hàng. Quý độc giả không nên sử dụng nội dung bài viết như sự thay thế cho tư vấn pháp lý từ luật sư. Dentons Luật Việt không chịu trách nhiệm đối với bất kỳ tổn thất hay thiệt hại nào phát sinh từ việc sử dụng hoặc dựa vào nội dung bài viết này. Vui lòng liên hệ: bd.vietnam@dentons.com để được tư vấn phù hợp.