Phân tích án lệ số 77/2025/AL về việc vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin của bên mua bảo hiểm

I.  Mở đầu và tiếp cận Án lệ

Ngày 24/12/2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã thông qua Án lệ số 77/2025/AL và công bố theo Quyết định số 339a/QĐ-CA sau đó một ngày (“Án lệ 77”), với điểm đáng chú ý khi làm rõ nghĩa vụ cung cấp thông tin khi giao kết hợp đồng bảo hiểm nhân thọ.

Từ cách tiếp cận này, Án lệ 77 giải đáp vướng mắc về việc doanh nghiệp bảo hiểm có phải chi trả quyền lợi bảo hiểm trong trường hợp bên mua không trung thực khi kê khai thông tin, đặc biệt là tình trạng sức khỏe. Từ đó, Án lệ 77 góp phần định hướng áp dụng pháp luật theo hướng cân bằng quyền lợi giữa doanh nghiệp bảo hiểm và bên mua bảo hiểm, đồng thời nâng cao ý thức trung thực trong giao kết hợp đồng.

II.  Nội dung Án lệ

1.  Tóm tắt vụ việc

Ngày 17/6/2024 và 04/7/2024, ông Đặng Lâm Quốc B đã ký kết 03 hợp đồng bảo hiểm nhân thọ với Tổng Công ty V, với tổng số tiền bảo hiểm lên tới 5,5 tỷ đồng. Trong hồ sơ yêu cầu bảo hiểm, ông B đều trả lời “không” đối với các câu hỏi liên quan đến bệnh lý nghiêm trọng, khối u, ung thư cũng như việc khám, chữa bệnh trong thời gian gần đó. Tuy nhiên, các tài liệu y tế sau này cho thấy ông đã được chẩn đoán mắc ung thư, từng điều trị tại nhiều cơ sở y tế trong và ngoài nước và vẫn đang trong quá trình điều trị tại thời điểm giao kết hợp đồng.

Ngày 12/3/2015, ông B qua đời do bệnh ung thư. Sau đó, người thụ hưởng yêu cầu Tổng Công ty V chi trả quyền lợi bảo hiểm nhưng bị từ chối với lý do bên mua bảo hiểm đã không kê khai trung thực tình trạng sức khỏe khi giao kết hợp đồng.

Các nguyên đơn khởi kiện, yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm thực hiện nghĩa vụ chi trả, với lập luận rằng hợp đồng đã được chấp nhận và phí bảo hiểm đã được thu.

2. Nhận định và quan điểm của các cấp Tòa án

Ngày 25/9/2017, Tòa án nhân dân thành phố Thủ Dầu Một (tỉnh Bình Dương) xét xử sơ thẩm và chấp nhận yêu cầu khởi kiện của các nguyên đơn. Sau đó, Tổng Công ty V kháng cáo. Ở cấp phúc thẩm, Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương đã chấp nhận kháng cáo, sửa bản án sơ thẩm theo hướng không chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn.

Ngày 25/4/2023, Hội đồng Thẩm phán tòa án nhân dân tối cao (“HĐTP TANDTC”) chấp nhận kháng nghị, hủy quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân cấp cao tại TP. Hồ Chí Minh và giữ nguyên bản án phúc thẩm, trên cơ sở kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát Tòa án nhân dân tối cao. Khi xem xét lại bản chất vụ việc, HĐTP TANDTC xác định ông B đã vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin khi giao kết hợp đồng bảo hiểm. Cụ thể, ông vẫn khai báo “không mắc bệnh”, dù biết rõ tình trạng ung thư của mình và đã điều trị tại nhiều cơ sở y tế tại thời điểm xác lập yêu cầu bảo hiểm, ký hợp đồng bảo hiểm.

III. Phân tích nội dung Án lệ

Án lệ 77 làm rõ một vấn đề quan trọng trong pháp luật bảo hiểm, cụ thể về nghĩa vụ cung cấp thông tin của bên mua bảo hiểm khi giao kết hợp đồng bảo hiểm và hậu quả pháp lý của việc vi phạm nghĩa vụ này, tạo ra tiền lệ áp dụng pháp luật thống nhất trong thực tiễn.

1. Khẳng định nghĩa vụ cung cấp thông tin đầy đủ và trung thực trong hợp đồng bảo hiểm

Án lệ 77 nhấn mạnh nghĩa vụ cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực của bên mua bảo hiểm tại thời điểm giao kết hợp đồng. Nghĩa vụ này được quy định tại điểm b khoản 2 Điều 18 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2000, theo đó bên mua bảo hiểm phải cung cấp chính xác các thông tin liên quan theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm.[1] Khi nghĩa vụ này bị vi phạm, doanh nghiệp bảo hiểm có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng và không phải chi trả quyền lợi bảo hiểm đối với rủi ro đã xảy ra. Trên cơ sở đó, Tòa án xác định, căn cứ khoản 2 Điều 19 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2000, việc bên mua bảo hiểm không khai báo trung thực đã làm phát sinh hậu quả pháp lý là hợp đồng bị chấm dứt hiệu lực và doanh nghiệp bảo hiểm không phải chi trả tiền bảo hiểm.[2]

Đáng lưu ý, trong trường hợp thông tin do bên mua cung cấp không trung thực và có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định chấp nhận bảo hiểm của doanh nghiệp bảo hiểm, thì vi phạm này được xem là yếu tố then chốt để loại trừ trách nhiệm chi trả.

2. Làm rõ hậu quả pháp lý khi bên mua bảo hiểm vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin

Án lệ 77 cũng nhấn mạnh một điểm rất quan trọng, việc doanh nghiệp bảo hiểm tổ chức khám sức khỏe cho người tham gia bảo hiểm không thay thế nghĩa vụ khai báo trung thực của bên mua bảo hiểm. Nói cách khác, nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực vẫn thuộc về người tham gia bảo hiểm. Theo đó, Tòa án không áp dụng “chia sẻ rủi ro” hoặc “giảm trừ trách nhiệm chi trả” của doanh nghiệp bảo hiểm. Thay vào đó, tòa án bác bỏ toàn bộ yêu cầu chi trả quyền lợi bảo hiểm khi xác định có hành vi cung cấp thông tin không trung thực.

Cách tiếp cận này cho thấy quan điểm khá rõ ràng của cơ quan tài phán trong việc xử lý nghiêm các hành vi gian dối nhằm trục lợi bảo hiểm. Qua đó tạo ra thông điệp răn đe mạnh mẽ đối với các trường hợp vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin.

IV. Khuyến nghị

Án lệ 77 đưa ra các định hướng quan trọng đến cả doanh nghiệp bảo hiểm và cả bên mua bảo hiểm trong quá trình giao kết, thẩm định và thực hiện hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, đặc biệt liên quan đến nghĩa vụ cung cấp thông tin của bên mua bảo hiểm. Từ đây, một số điểm then chốt cần được chú ý:

(i) Quy trình kê khai thông tin sức khỏe cần được thiết kế rõ ràng, chi tiết từ phía doan nghiệp bảo hiểm và người tham gia bảo hiểm phải hiểu rõ, cam kết trung thực về thông tin sức khỏe bằng văn bản.

(ii) Điều khoản hợp đồng cần quy định rõ hậu quả pháp lý trong trường hợp cung cấp thông tin không trung thực, sai lệch hoặc che giấu thông tin quan trọng khi giao kết hợp đồng bảo hiểm nhằm trục lợi và giúp cho doanh nghiệp bảo hiểm giảm thiểu rủi ro tranh chấp và đảm bảo quyền lợi bảo hiểm khi sự kiện xảy ra.

[1] Nay là điểm a khoản 2 Điều 21 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 (sửa đổi, bổ sung năm 2025):

Điều 21. Quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm

[…]

2. Bên mua bảo hiểm có các nghĩa vụ sau đây:

a) Kê khai đầy đủ, trung thực mọi thông tin có liên quan đến hợp đồng bảo hiểm theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài;

[…]

[2] Nay là khoản 2 Điều 22 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 (sửa đổi, bổ sung năm 2025):

Điều 22. Trách nhiệm và hậu quả pháp lý do vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin

[...]

2. Trường hợp bên mua bảo hiểm cố ý cung cấp không đầy đủ thông tin hoặc cung cấp thông tin sai sự thật nhằm giao kết hợp đồng bảo hiểm để được bồi thường, trả tiền bảo hiểm thì doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài có quyền hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm. Doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài không phải bồi thường, trả tiền bảo hiểm và phải hoàn lại phí bảo hiểm cho bên mua bảo hiểm sau khi trừ đi các chi phí hợp lý (nếu có) theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm. Bên mua bảo hiểm phải bồi thường thiệt hại phát sinh cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài (nếu có).